گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

1ـ یکی از تألیفات بهایی «تشریح العالَمَین در علم هیئت و تشریح اعضا» است. این اثر در هیچ یک از کتب تراجم و فهارس به ایشان نسبت داده نشده است بجز «تذکره خیرالبیان» تألیف ملک شاه حسین سیساتی (زنده در 1036ق). این تذکره تا کنون چاپ نشده و تنها قسمتی از آن شامل علمای شاعر معاصر سیستانی را جناب عارف نوشاهی چاپ کرده است (در مقالات عارف، دفتر دوم، تهران، 1386).
2ـ روزهای اخیر «فهرست آثار شیخ بهایی، موجود در کتابخانه آیة الله مرعشی» از چاپ درآمده و در تصویرهای ضمیمه پایان کتاب، برگ آغاز رساله تشریح العالمین ـ بر اساس نسخه خطی شماره 4250ـ کلیشه شده و مؤلف آن را ناشناس معرفی کرده است! این نسخه به خط بهایی است و به احتمال زیاد، برگ به جامانده بخشی از همان کتاب «تشریح العالَمَین» در علم هیئت بوده است که مؤلف تذکره خیرالبیان ـ با همین تعبیرـ به بهایی نسبت داده است.
3ـ موضوع رساله مذکور، چنانکه از یک صفحه باقی مانده و توصیف صاحب خیر البیان برمی آید، در دو علم هیئت و تشریح اعضای بدن است. و آنچه در فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیة الله مرعشی (ج 11، ص 251) در بیان موضوع آن آمده ناتمام است. در این فهرست، رساله این گونه معرفی شده: «در بیان عالم کبیر و عالم صغیر و شرح بدایع صنایع الهی»!؟
4ـ به جز این رساله، که دلالت می کنده شیخ بهایی در علم طب هم دستی داشته، در چندین مورد در «کشکول» نیز مطالبی از آثار طبی را نقل و سپس نقد می کند. همچنین در کتابخانه مدرسه آیة الله گلپایگانی نسخه ای از ترجمه «بُرء الساعه» محمد بن زکریای رازی وجود دارد که منسوب به شیخ بهایی است.
محمد صادقی
2/10/87

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ سه شنبه 10 دي 1387 ساعت 1:20 بعدازظهر (نظر بدهید)

گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

در ضمایم نسخه شماره 4250 کتابخانه آیة الله مرعشی (قدس سره) چندین بیت به فارسی و عربی، سروده شیخ بهاءالدین محمد عاملی مشهور به شیخ بهائی به خط خودش دیدم که در این جا می آورم. برخی از این ابیات نخستین بار است که منتشر می شود. ابتدا اشعار فارسی و سپس اشعار عربی را می آوریم:

1ـ چندین بیت در مدح امام هشتم سلام الله علیه:
ای خاک دَرَت سرمه ارباب بصارت / در تأدیتِ مدحِ تو خم پشت عبارت
گردِ قدم ِ زائرت از غایت رفعت / بر فرقِ فریدون بنشیند ز حقارت
در روضه تو خیل ملایک ز مهابت / گویند به هم مطلب خود را به اشارت
هر صبح که روح القدس آید به طوافت / در چشمه خورشید کند غسل زیارت
در حشر به فریاد بهائی برس از لطف / کز عمر نشد حاصل او غیر خسارت

2ـ دو دوبیتی درباره روضه حیدریه:
روزی که رسم به روضه شیر خدا / تا پا ننهم بر پرِ جبریل آنجا
از سر سازم قدم ولی می ترسم / کز ذوق ندانم سرِ خود را از پا
*
بال ملک است فرش این کاشانه / آهسته در او قدم نِه ای دیوانه
نه نه غلطم که بر پرش پا چو نهی / صد بوسه زند بر قدمت شکرانه

5ـ دو دوبیتی دیگر درباره حرم حضرت امیر(ع) به عربی:
هذَا الحرمُ الأقدسُ مِن رفعته / جِبریل مواظِبٌ علی خدمتِهِ
یَدعوا أبداً لِمَن أتَی رَوضَتهُ / أن یدخله الإله في رحمتِهِ
*
هذا النبأُ العظیم ما فیه خِلاف / هذا لِمَلائکِ السَّماواتِ مَطاف
هذا حرمُ اللهِ لِمَن حجَّ وطاف / من طافَ بِهِ فَهوَ من النارِ مُعاف

6ـ چند بیت درباره حائر حسینی (ع):
هذا حَرَمٌ فیهِ شِفاء الأسقام / فیه لِملائک السَماواتِ مُقام
مَن یمَّمَ بابَهُ یَنَل مطلَبَهُ / مَن حلَّ بِهِ فهو علَی النارِ حرام
*
ذا مشهدُ مَن ولاءه اللهُ فَرَض/ من لاذَ بِظلِّهِ یَنَل کلَّ غَرض
في قُبَّتهِ الدعاء لا ردَّ لَهُ / في تُربته الشِّفاء من کُلِّ مَرض
*
هذا حَرَمٌ ببابِهِ الغرّ رسا / مَن قبَّلَ أرضَهُ ینلَ ما التَمَسا
فیه النورُ الذي ابنُ عمرانَ رَأی / بِاللیلِ فظَنَّهُ شهاباً قَبَسا

7ـ دو بیت درباره حضرت ابا الفضل (ع):
هذا ابنُ عليٍّ و أخو السِّبطینِ / الضارِبُ بِالطُّفوفِ بالسَّیفَینِ
یا زائرَهُ سَعِدتَ والله بِهِ / اَبشِر اَبشِر و بِت قَریرَ العینِ

8ـ دو بیت درباره حضرت حرّ:
هذا الحرُّ المجاهد الأوّاهُ / الجاعلُ نفسَهُ فِدا مولاه
قد نالَ من الجنَّهِ أعلی غُرَف / اختصَّ بها فجَلَّ مَن أعطاهُ

9ـ دو بیت در باب سامرا و زیارت سرداب:
یا زائرَ سُرَّ من رَأی وَقتُکَ طاب / کُن ذا أدب عند نزولِ السَّرداب
وادخُل متواضعاً و راع الآداب / جبریل ومیکال وُقوفٌ بالباب

10ـ در شوق به زیارت امام رضا (ع):
یا ریح أقصُّ قِصّة الهجر لَدَیک / إن جِئت إلی طوس فبالله لَدَیک
قَبِّل عنّي ضریحَ مولاي وقُل / قد مات بهائیُّک في الشوق إلیک

11ـ حسن ختام: دو بیت درباره همه روضه های پاک:
في یَثربَ و الغَريِّ و الزوراءِ / في طوس و کربلا و سامرّاءِ
لي أربعةٌ وعشرةٌ هُم ثقَتي / في الحَشرِ وهُم حصني من أعدائي

اشعاری که شیخ بهائی درباره امیرالمؤمنین (ع) سروده را به حضرت آقای مجتهدی، مدیر کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین (ع) تقدیم می کنم.
نیز دو بیتی که درباره حضرت اباالفضل (ع) سروده را تقدیم می کنم به استاد سید محمد رضا جلالی که این ایام مشغول تألیف کتابی درباره حضرت عباس (ع) هستند.
بقیه اشعار را هم تقدیم می کنم به روح پدرم که در جوانی ندای حق را لبیک گفت.
محسن صادقی / نیمه شب یکشنبه 17/9/87

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ شنبه 23 آذر 1387 ساعت 4:31 بعدازظهر (نظر بدهید)

گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

در سندی که کلیشه آن را ذیلا مشاهده می کنید، علم الهدی فرزند فیض کاشانی در سال 1080 به مسجد جمکران مشرف شده و می نویسد:

«حقیر فقیر شنیدم از والد مکرم – روحی فداه – که مولانا شیخ محمد بهاء الدین عاملی – عطر الله مرقده – و مولانا حضرت علّامی آخوند ملا محمدتقی مجلسی – عطر الله مضجعه – به این مکان مقدس مشرف می شدند».

این سند که به خط محمد بن محسن مشهور به علم الهدی فرزند فیض کاشی است، اصل آن در ضمن جنگی در کتابخانه ملی قرار دارد.

شایان ذکر است که یکی از موثقین خط شناس هم صحت این انتساب را تأیید کرده است.

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ يكشنبه 20 مرداد 1387 ساعت 12:29 بعدازظهر (نظر بدهید)

گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

حاجی بابا قزوینی از شاگردان خاصّ شیخ بهایی است که در کتب تراجم کمترین اطلاعی از او درج شده است. این حاجی بابا کتاب معروفی به نام مشکول ـ به تقلید از کشکول شیخ بهایی ـ دارد که ترجمه فارسی آن به دست ما رسیده است. در اینجا با گزارش یک مجموعه مخطوط اطلاعاتی از میرزا بابا قزوینی ارائه می دهیم.

تصویر مجموعه 14232 کتابخانه مجلس شورای اسلامی به تازگی به دستمان رسیده است در این مجموعه چند رساله از شیخ بهایی و یک رساله از شیخ عبدالعالی فرزند محقق کرکی وجود دارد. رساله اول رساله اثنا عشریه صلاتیه از شیخ بهایی است به خط بنیاد [؟] الحسینی، تحریر 1012 ق که حاجی بابا قزوینی آن را در 1014 بر مؤلف ـ یعنی شیخ بهائی ـ خوانده است و شیخ بهائی در آخر رساله به خط خودش به همین حاجی بابا قزوینی در قریه آب کرم ـ بین دیلمان و قزوین ـ اجازه داده است. [تصویر شماره یک]

 

 تصویر شماره یک

 

رساله دوم بخشی از «حبل المتین شیخ بهائی» است در مسئله ارث.

رساله سوم هم «اثنا عشریه صومیه» است به خط همین قزوینی با اجازه ای به خط شیخ بهایی. [تصویر شماره دو]

تصویر شماره دو

 

 

رساله چهارم «اثنا عشریه حجیّه» است به خط قزوینی مزبور در 1020 قمری با اجازه ای به خط شیخ بهایی در اصفهان . [تصویر شماره سه]

تصویر شماره سه

 

در ابتدای رساله پنجم که «حاشیه بر جامع المقاصد» یا متن قواعد الاحکام علامه است و از آثار فرزند محقق کرکی، تاریخ تولد محشّی (19 ذی القعده 926) از روی دستخط محقق کرکی به قلم حاجی بابا قزوینی و همچنین تاریخ وفات محقق کرکی (= مقتدای شیعه) و تاریخ وفات فرزند او (= ابن مقتدای شیعه 993) آمده است. [تصویر شماره چهار]

 

تصویر شماره چهار

چند نکته:

1ـ مرحوم آقا بزرگ طهرانی هم همین دستخط محقق کرکی را نقل کرده، اما به جای تاسع عشر، تاسع آورده (احیاء الداثر، ص 122)، یعنی تاریخ تولد فرزند محقق کرکی در آنجا نهم ذیقعده ثبت شده است.

2ـ در کتاب حیاة المحقق الکرکی و آثاره (ج1، ص106ـ107) ده عنوان از آثار عبد العالی ثبت شده که در میان آنها حاشیه جامع المقاصد یا قواعد الاحکام وجود ندارد.

3ـ مرحوم طهرانی هم تنها از حاشیه جامع المقاصد شیخ لطف الله میسی نام برده (ذریعه، ج6، ص56) و از این حاشیه گزارشی نداده است. همچنین در حواشی قواعد از حاشیه عبد العالی سخنی نگفته است.

4ـ صاحب اعیان الشیعه نیز در شرح حال عبدالعالی (ج12، ص23ـ24) از شرح قواعد یا جامع المقاصد ایشان یادی نکرده است.

از جناب آقای علی اکبر زمانی نژاد که در شناسایی نسخه کمکم کردند تشکر میکنم.

30/4/1387

 

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ پنجشنبه 3 مرداد 1387 ساعت 5:58 بعدازظهر (نظر بدهید)

گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

باسمه تعالی

در آستانه ی چهارصدمین سال وفات علامه ذو فنون، فقیه، اصولی، هیوی، ریاضی، محدث و مهندس، مرحوم شیخ بهاء الدین محمد عاملی (متوفای 1030 قمری) قرار داریم. به همین مناسبت مرکز احیای آثار وابسته به پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در نظر دارد کلیه ی تألیفات ایشان را در قالب «موسوعه ی آثار» تصحیح و چاپ کند. ذیلاً طرح ابتدایی این مجموعه به دوستان صاحب نظر عرضه می شود تا از ملاحظات و نظریات آنان بهره مند شویم.

 

طرح مجلدات موسوعة الشیخ بهاء الدین العاملی ^{(قدس سره)}

^·                   جلد اول:                            المدخل

^·                   جلد دوم:                            تفسیر القرآن

^·                   جلد سوم:                           الأربعون حدیثاً

^·                   جلد چهارم:                          مفتاح الفلاح

^·                   جلد پنجم:                            الحدیقة الهلالیة

^·                   جلد ششم:                           علوم الحدیث

^·                   جلد هفتم:                            مشرق الشمسین

^·                   جلد هشتم:                          الحبل المتین (1)

^·                   جلد نهم:                             الحبل المتین (2)

^·                   جلد دهم:                            الإثنا عشریات الخمس

^·                   جلد یازدهم:                         جامع عباسی

^·                   جلد دوازدهم:                        الرسائل الفقهیه (1)

^·                   جلد سیزدهم:                        الرسائل الفقهیه (2)

^·                   جلد چهاردهم:                       اصول الفقه

^·                   جلد پانزدهم:                        النحو و البلاغة

^·                   جلد شانزدهم:                       دیوان شعر (عربی)

^·                   جلد هفدهم:                         دیوان شعر (فارسی)

^·                   جلد هجدهم:                        الریاضیات و النجوم

^·                   جلد نوزدهم:                         الکشکول (1)

^·                   جلد بیستم:                          الکشکول (2)

^·                   جلد بیست و یکم:                  الکشکول (3)

^·                   جلد بیست و دوم:                  الإجازات و ... (1)

^·                   جلد بیست و سوم:                  الإجازات و ... (2)

^·                   جلد بیست و چهارم:               الفهارس العامة (1)

^·                   جلد بیست و پنجم:                 الفهارس العامة (2)

توضیحات:

1-               مجموعه آثار بر اساس کتاب ها و رسال های موجود شیخ بهائی طراحی شده، وگرنه تألیفات ایشان بیش از اینهاست.

2-               ممکن است دو جلد دیگر شامل رساله های علوم غریبه و کلام و معارف به این مجموعه افزوده شود.

3-               افزون بر مجلدات موسوعه، پنج جلد شناختنامه شیخ بهایی شامل دو جلد به زبان فارسی، دو جلد عربی و یک جلد به زبان انگلیسی منتشر می شود.

4-               حدود یک سوم آثار شیخ بهایی برای نخستین بار تصحیح می شود و تا کنون یا مخطوط مانده و یا تنها چاپ سنگی شده بود.

5-               پس از تحقیق و انتشار موسوعه شیخ بهایی، موسوعه آثار والد و جد شیخ بهایی در ده مجلد منتشر می شود.

6-               عنوان های مجلدات تک کتابی موسوعه بر اساس نام آنها است و مجلدات چند رساله ای بر اساس موضوعات طراحی شده که ذیلا نام رساله های این مجموعه ها آمده است.

جلد اول: تفسیر القرآن شامل:

1. عین الحیاة

2. العروة الوثقی

3. دو حاشیه بر تفسیر بیضاوی

4. اجوبه مسائل تفسیری

5. تفسیر سوره حمد

6. حلّ کلام البیضاوی فی سورة الملک

جلد دوم علوم الحدیث شامل:

1. الوجیزة فی علم الدرایة

2. مشجَر الرجال الثقات

3. توضیح المقاصد

4. رسالة فی محمد بن اسماعیل

5. فوائد رجالی دیگر

جلد دوازدهم و سیزدهم شامل:

1و2. رساله کرّ (دو رساله)

3. جهة القبلة

4. سجود التلاوة

5. حواشی الفوائد و القواعد شهید اول

6. اجوبه مسائل شیخ صالح جزائری

7. اجوبه مسائل شاه عباس

8. ذبیحه کتابی

9. حریریه

10. حواشی الفرائض النصیریة

11. رساله در استحباب قرائت سوره در نماز

12. جواب سؤال حاکم جیلان

13. رسالة فی التخییر بین الاتمام و القصر...

14. رسالة فی منع الزوجة نفسها قبل الدخول عن الزوج...

15و16. حل عبارة قواعد الأحکام (دو رساله)

17.حاشیۀ اثناعشریۀ صاحب معالم

18. المسائل الفقهیة

19. اجوبة مسائل اللاهجی

20. حاشیة الارشاد.

جلد چهاردهم: اصول الفقه شامل:

1.               زبدة الأصول و حواشی مؤلف بر آن

2.               حاشیة الشرح العضدی علی المختصر الحاجبی.

 

جلد پانزدهم: النحو و البلاغة شامل:

1.               الفوائد الصمدیة

2.               حاشیة علی الشرح الخطائی علی مختصر التفتازانی

3.               تهذیب البیان

جلد شانزادهم: دیوان شعر (عربی) شامل:

1.               اشعار عربی شیخ که در کشکول و غیر آن نقل شده است.

جلد هفدهم: دیوان شعر (فارسی) شامل:

1.               مثنوی نان و حلوا

2.               مثنوی شیر و شکر

3.               اشعار فارسی دیگر

جلد هجدهم: الریاضیات و النجوم شامل:

1.               خلاصة الحساب و حاشیه آن

2.               صفیحه در اسطرلاب

3.               حاشیه چغمینی

4.               تشریح الافلاک

جلد بیست و دوم و بیست و سوم: الإجازات و ... شامل:

1.               اجازات

2.               نامه ها

3.               تملک ها

4.               بلاغات

5.               انهاهات

6.               لغزها

و فوائد متفرقه.

محسن صادقی

3/4/1387

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ سه شنبه 25 تير 1387 ساعت 9:26 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

گفته ها و ناگفته هایی درباره شیخ بهایی

رساله «کرّ» از شیخ بهایی نیست!

شیخ بهاءالدین عاملی معروف به شیخ بهایی دو رساله یکی به زبان فارسی و دیگری به زبان عربی در موضوع «کرّ» دارد. عنوان رساله فارسی «تحفه» است که به نام سلطان محمد خدابنده تآلیف شده و چند نسخه خطی از آن وجود دارد و هنوز چاپ نشده است (ذریعه، ج3، ص402). اما رساله عربی ایشان به ضمیمه کتاب «حبل المتین» و «مشرق الشمسین» (ص374 تا 381) چاپ سنگی شده و انتشارات بصیرتی از روی همان چاپ در 1390 قمری آن را افست کرده است.

همچنین این رساله در ش 29 مجله فقه اهل البیت تصحیح و چاپ شده است.

شایان ذکر است که رساله «کرّ» دیگری هم در مجموعه پیشگفته (ص 382 تا 386) چاپ شده و در آغاز رساله نوشته شده «للشیخ البهایی» در حالی که در فهرست کتاب، همین رساله به علامه وحید بهبهانی نسبت داده شده است. اما نسبت این رساله به شیخ بهایی درست نیست و این نکته را علامه تهرانی هم در ذریعه (ج17، ص 287) تذکر داده، می نویسد: «رسالة فی الکر للوحید البهبهانی... و قد طبع حبل المتین فی طهران 1321 و الرسالة منضمة الیها، لکنه اخطا فیه و نسبها الی البهائی». مرحوم آقای دوانی هم ضمن شمارش تألیفات علامه وحید بهبهانی می نویسد: «رساله کر و آن در تهران چاپ شده است و اشتباها به شیخ بهایی نسبت داده اند»   (وحید بهبهانی، ص ؟)

اما آنچه موجب نوشتن این یادداشت شده این که در نمایشگاه کتاب امسال کتابی دیدیم با عنوان «مجموعه رساله های خطی فقهی» که شامل چندین رساله فقهی از عالمان شیعه است. در این مجموعه از جمله همین رساله مورد بحث یعنی رساله «کرّ» چاپ شده و به شیخ بهایی نسبت داده شده است. راقم سطور با تعجب از این که رساله جدیدی در موضوع کرّ از شیخ بهایی پیدا شده کنجکاو شدم و پس از بررسی معلوم شد همان رساله وحید بهبهانی است که پیشتر چاپ سنگی شده بود. با دقت بیشتر در متن رساله هم یقین حاصل شد که رساله از وحید است؛ چرا که در جایی از رساله، هنگام نقل از علامه محمد تقی مجلسی چنین آمده است:

«و فیهما مناقشة، أمّا الأول فلما ذکره جدّی (قدس سره) المحقق المجلسی فی شرح الفقیه» (مجموعه رساله های خطی فقهی، ص230). ناگفته پیداست که مجلسی اول جدّ شیخ بهایی نیست، بلکه جدّ مادری علامه وحید بهبهانی است. چنان که مرحوم آقای دوانی می نویسد: «مرحوم وحید از جانب مادر نیز نسبی بس بزرگ و شریف دارد. جدّ مادری وی نواده فقیه بزرگوار ملا صالح مازندرانی ـ داماد علامه مجلسی اول ـ است. و لذا در اجازات و کتب خود از مجلسی اول و ملا صالح به جد و از مجلسی دو به خال (دایی) تعبیر می کند» (وحید بهبهانی، ص 96).

دو نکته:

1.مؤسسه وحید بهبهانی سالها پیش رساله های فقهی و اصولی وحید را در دو مجلد عرضه کردند و این رساله مهم را که چاپش بود در کنار رساله های فقهی چاپ کنند، وا گذاشته اند و چاپ نکرده اند. که مناسب است در باز چاپ رسائل فقهی این نقیصه جبران شود.

2.سال 1429 قمری مصادف با صدمین سال شروع تألیف ذریعه مرحوم آقا بزرگ تهرانی (قدس الله سره) است. و هنوز پس از صد سال چنان که باید به اهمیت این کتاب سترگ پرداخته نشده و حتی در حوزه های پژوهش و علمی هم جایگاه شایسته خود را نیافته است. چنان که دیدیم بر اثر بی توجهی به تذکر طهرانی در مورد رساله مورد بحث چه خبطی صورت گرفته است.

لذا شایسته است در صدمین سال تألیف ذریعه، از مؤلِّف تقدیر شود و کارهایی در خور این کتاب صورت گیرد. مثلا چاپ منقّح و پاکیزه ای از ذریعه بشود و مستدرکات آن چاپ و یادنامه ای به همین مناسبت منتشر شود و ... .

صاحب این قلم در سال گذشته مواد بسیاری شامل گفته ها و نوشته ها درباره طهرانی و بسیاری از اجازات ایشان را فراهم کرده و در اختیار یکی از فاضلان حوزه گذاشت تا ایشان با تنظیم و تنسیق آنها کتابی تألیف کند. امیدوارم با همت ایشان این کار به نحو شایسته ای صورت گیرد.

 

 

 

ارسال شده توسط محسن صادقی در تاريخ يكشنبه 23 تير 1387 ساعت 7:35 بعدازظهر (نظر بدهید)